Sự chữa lành bắt đầu khi những ngôn từ được cất lên thành lời...

6 Tháng 10, 2026

Đâu

Gần đây Dưa nói “đâu” tôi rất tò mò, tại sao trong bao nhiêu từ ngữ vui nhộn, bao nhiêu đồ chơi yêu thích được dạy bạn ấy không nói, bạn lại nói từ “đâu”. Tôi quan sát thấy Dưa sẽ bắt đầu từ “mama” tiếp theo là “baba” và từ thứ ba là “đâu”. Từ “đâu” xuất hiện khi con bò theo để lấy chiếc điện thoại của tôi, và tôi đã giấu nó đi trước khi cậu ấy bò tới nơi. Khi không thấy điện thoại, con có vẻ mặt tò mò nhìn lên tôi, tôi nói “đâu rồi!”, và con ngay lập tức con bật lên “đâu,… đâu, đâu” kể từ hôm đó, đi học con cũng nói “đâu”, về nhà chơi đồ chơi, hay đang làm gì đó con cũng “đâu”. Chúng tôi cũng bắt đầu tham gia trò chơi “đâu đâu” cùng con: ba đâu, Dưa đâu, mama đâu, bà đâu, …

Nó làm tôi hình dung tới một câu hỏi về một vị trí trong không gian: nó đâu rồi, nó ở đâu; hay một ý tưởng khẳng định rằng: nó vẫn đang ở đâu đó, nó không biến mất. Dưa đã có nhận thức về một đồ vật vẫn luôn tồn tại ở đâu đó, dù cho con không nhìn thấy nó nữa. Đó là một sự phát triển rất lớn về mặt nhận thức. Khi còn khoảng 2-3 tháng tuổi, nếu một vật nào đó biến mất, con hoàn toàn không quan tâm, giống như nó biến mất thật sự, không còn tồn tại nữa. Nhưng ở thời điểm từ sau 1 tuổi, khi có vật gì đó được lấy đi, con sẽ phản ứng với nhiều kiểu biểu cảm về sự biến mất đó. Có lúc con đã gào lên, hờn dỗi. Viết tới đây tôi chợt nghĩ tới những trường hợp hoàn toàn không cảm giác gì khi có một đối tượng quan trọng “biến mất” điều đó có liên quan gì tới những điều tôi đang quan sát?

Thông qua việc chủ động điều khiển được trò chơi xuất hiện/biến mất, hay chơi “ú òa” đã giúp cho trẻ nhận biết rằng có những đối tượng dù không xuất hiện lúc này, nhưng không phải là biến mất mãi mãi. Điều này giúp cho con cảm giác bớt đi sự lo âu về việc phải xa cách với những đối tượng quan trọng ở một thời điểm nào đó. Tôi tự hỏi, nếu trẻ không thể dùng ngôn ngữ để nói về sự biến mất đó, thì điều gì sẽ gây khó khăn cho trẻ ở thời điểm hiện tại, và khi lớn lên?

Quay lại

6 Tháng 10, 2026

Thử nghiệm những giới hạn

Gần đây tôi quan sát Dưa, tôi phát hiện ra bạn ấy thường có các hành vi: đánh ba, mẹ (đánh vào mặt, giật tóc), sử dụng chiếc xe 4 bánh tê giác của bạn ấy để húc ầm ầm vào cánh cửa, mang các đồ vật của bạn ấy bỏ vào các đồ vật lớn hơn (các hình khối nhỏ bỏ vào bồn cầu, bỏ vào rổ, bỏ vào một chiếc cốc lớn hơn,…) và đập các đồ chơi vào nhau, hoặc đập xuống nền nhà (có vẻ như đang cố gắng phá hủy các đồ vật này). Tôi rất tò mò tại sao cậu ấy có những hành vi này?

Tôi lần tìm các kiến thức, thì tôi đã tìm ra được những chia sẻ của Winnicott, trong đó ông giải thích rằng, ban đầu trẻ trong trạng thái toàn năng (omnipotence), trẻ không phân biệt được bản thân và thế giới, khi trẻ đói, bầu vú xuất hiện, trẻ tin rằng trạng thái suy nghĩ của mình đã “tạo ra” bầu vú.

Để trẻ tin rằng hiện thực khách quan (thế giới ngoài trẻ) thực sự tồn tại, thì trạng thái toàn năng này cần được “phá hủy”. Hành vi húc xe thật mạnh vào cánh cửa, hoặc ném đồ chơi, đập đánh người chăm sóc ở độ tuổi chập chững chính là những biểu hiện của sự phá hủy này.

Chuyện gì sẽ xảy ra khi các khách thể (cha mẹ/người chăm sóc, đồ chơi,..) này bị phá hủy thật hoặc vẫn sống sót và tồn tại vững chãi (Object Survival)?

Có những lúc tôi cũng thấy khá bực mình vì đang yên đang lành con bỗng đập “bộp bộp vào mặt”. Tôi nghĩ sẽ khá bối rối với nhiều bậc cha mẹ khi thấy con có những hành vi này. Cách mà tôi quan sát được từ gia đình gốc của mình là cha mẹ sẽ mắng, cấm đoán, hoặc tìm cách dập tắt hoàn toàn các hành vi như vậy, vì lo sợ rằng con sẽ phát triển các thói quen xấu hoặc sẽ phản ứng bằng những gương mặt và cảm xúc giận dữ. Ngược lại, nếu cha mẹ sợ hãi hoặc tổn hại trước những hành vi như vậy thì chuyện gì sẽ xảy ra?

Câu trả lời là nếu sau các đợt “tấn công/phá hủy” đó của con mà khách thể (cha mẹ/người chăm sóc, đồ vật xung quanh,...) vẫn "sống sót" chứng minh cho trẻ thấy rằng: những thứ này nằm ngoài sự kiểm soát toàn năng của trẻ. Nó có đời sống riêng, vững chãi và không bị phá hủy bởi ý nghĩ hay hành động của trẻ.

Cách mà tôi lựa chọn đầu tiên là quan sát các hành vi này, tò mò về các hành vi, tìm hiểu con, và có những hành động như giữ tay con và nói bằng một sự bình tĩnh: “con không được đánh mẹ, mẹ bị đau”, “con không được đập các đồ chơi, đồ chơi sẽ bị hỏng”. Dù mình giải thích, nhưng không hoàn toàn ngăn được hành động kiểm tra sự tồn tại của các khách thể này đối với con. Và mình cũng quan sát thấy con sẽ thực hiện điều đó trong vài lần ở khoảng 1-2 tuần và con sẽ chuyển sang các vật thể khác hoặc các cách khác.

Vậy thì khi trẻ nhận thức được vật thể tồn tại độc lập khách quan bên ngoài trẻ, thì điều đó có ý nghĩa như thế nào? Lúc này trẻ mới có thể chuyển qua trạng thái “sử dụng khách thể” (Object Usage). Sử dụng khách thể ở đây mang tính tương tác với hiện thực khách quan, từ lúc này, trẻ mới có khả năng trải nghiệm tình yêu thương thực sự, sự đồng cảm và khả năng tận hưởng thế giới, thay vì chỉ chơi đùa với những huyễn tưởng trong đầu mình.

Khi các cha mẹ hiểu được cơ chế "sống sót" này, họ sẽ bớt hoang mang trước những hành vi có vẻ bạo lực của trẻ, từ đó cung cấp một môi trường đủ tốt dung chứa những xung năng của trẻ.

Viết tới đây tôi đang liên hệ tới những quan sát lâm sàng ở người trưởng thành về các hành vi như thường xuyên phóng chiếu, xâm lấn, áp đặt những hệ ý tưởng và kỳ vọng người khác tuân theo như thể đó là một điều tuyệt đối có liên hệ như thế nào tới sự huyễn tưởng về trạng thái toàn năng của bản thân ở thời kì 1-2 tuổi này?

Quay lại

1 Tháng 10, 2026

Xưng hô trong phòng tham vấn tâm lý

Nhiều bạn học viên của tôi đã đặt ra suy tư về cách xưng hô trong phòng tham vấn như thế nào cho phù hợp. Dù các bạn được hướng dẫn và giải thích về cách xưng hô, nhưng khi bước vào phòng tham vấn và xưng hô, các bạn đã thực sự bối rối và quan sát thấy sự thiếu tự nhiên.

Sự đặc biệt của văn hóa Việt Nam về cách xưng hô đã tạo nên những chất liệu rất thú vị trong phòng tham vấn. Cách xưng hô ở đây không chỉ phản ánh sự giao tiếp đơn thuần mà còn tinh tế cho chúng ta thấy được yếu tố quyền lực, ranh giới chuyên môn và sự chuyển động của chuyển di (transference).

Nhiều bạn học viên mà tôi quan sát đã được dạy sử dụng ngôi xưng là "tôi" để tạo ra một ranh giới chuyên nghiệp, đảm bảo vị thế ngang bằng. Nhưng một số trải nghiệm của các bạn học viên trong cả vai là nhà tham vấn và các bạn trải nghiệm vai thân chủ sắm vai giả định, các bạn có chia sẻ về cảm giác xa cách, trịch thượng, quyền lực, lí trí, đôi khi thiếu tự nhiên,...

Vậy điều gì thực sự xảy ra ở đây, liệu nhà tham vấn nên điều chỉnh như thế nào trong bối cảnh nền văn hóa Việt Nam?

Có những trường hợp tôi quan sát, xưng hô "tôi" lại tạo ra cảm giác rất xa cách, nhưng cũng có những trường hợp xưng "tôi" lại mang đến một cảm giác vững chãi, dễ dàng đón nhận. Vậy dường như cảm xúc được mang theo cùng những từ ngữ mà chúng ta nói rất quan trọng, khi ta nói "tôi" kèm theo một thái độ vững chãi, chào đón, từ tốn sẽ khác với một xưng hô "tôi" đi kèm là một thái độ lạnh lùng, cao giọng, trịch thượng, hoặc sự bối rối, thiếu tự tin.

Một khía cạnh khác, có những trường hợp tôi quan sát được, dù đối phương xưng hô là tôi mang theo những thái độ cảm xúc chào đón, kiên nhẫn, vững chãi, mà người nghe vẫn luôn cảm thấy xa cách. Lúc này tôi nhìn kỹ lại từ ngữ "tôi", chúng ta có thể tách từ "tôi" thành hai cấu phần bao gồm âm thanh và ý nghĩa. Âm thanh ở đây, các bạn có thể nghe được từ bất cứ từ ngữ nào nếu chúng ta tách bỏ nghĩa, thì bất cứ từ nào chúng ta nghe cũng giống nhau cả, cho tới khi các bạn ghép nghĩa vào, thì những âm thanh đó mới được đặt tên và có nghĩa để chúng ta có những cách hiểu chung.

Sự gán một ý nghĩa vào ngôi xưng, khi tách các từ ngữ ra thành âm thanh và ý nghĩa, lúc này chúng ta thấy thực chất từ "em, anh, chị, tôi, bạn" chỉ là một lớp vỏ âm thanh còn ý nghĩa như xa cách, chuyên nghiệp, gần gũi, trịch thượng, ấm áp, ... là những thứ được chúng ta gán vào dựa trên trải nghiệm của mỗi cá nhân, mặc cho người đang sử dụng các từ ngữ này mang một cảm xúc, thái độ và cách truyền đạt mang tính kết nối và không xa cách.

Trở lại với việc liệu chúng ta có thể xưng hô như thế nào. Trong nền văn hóa Việt Nam, tôi không có một khuyến khích mang tính cứng nhắc như chỉ sử dụng ngôi xưng là tôi. Các bạn có thể trao đổi với thân chủ của mình xem xét liệu cách xưng hô nào họ cảm thấy thoải mái và tự nhiên với họ. Chính cách xưng hô của họ cũng cho chúng ta một cơ hội hiểu xem họ đang đặt họ và nhà tham vấn ở những vị trí nào. Có những thân chủ bước vào phòng họ sẽ gọi tôi là bác sĩ, chuyên gia, cô (cô giáo), em, chị ... nó cho phép tôi hiểu được các vị trí mà họ đang kì vọng đặt tôi vào.

Trong trường hợp bạn thử cách xưng hô khác nhau, nhưng bạn vẫn luôn không tìm được sự thoải mái, tự nhiên, bạn thử phản tư và tìm hiểu xem điều gì đang xảy ra. Rất có thể nó sẽ giúp bạn khám phá ra những điều đặc biệt về bạn thông qua cách xưng hô.

Quay lại

20 Tháng 4, 2026

Một vị trí được mời gọi

Chỉ khi tôi thực sự bước vào vị trí mà tôi được đặt vào, được mời gọi vào. Đó chính là giây phút tôi cảm giác được một điều gì đó để miêu tả về mối liên hệ của chúng tôi.

Có một bạn thân chủ mà tôi có dịp được trò chuyện cùng. Cậu ấy đã xuất hiện và luôn giữ im lặng, hầu hết sự giao tiếp của chúng tôi là những khoảnh khắc lặng lẽ, không lời.

Có lần tôi tới và hỏi: bạn có những sở thích gì? Và cậu ấy nói với tôi rằng, cậu thích xem phim, và tôi đã xem bộ phim mà cậu ấy thích. Sau đó chúng tôi đã có những dịp thảo luận xoay quay bộ phim mà cậu ấy giới thiệu.

Đến một hôm, tôi đã bận rộn nhiều việc, và tôi nghĩ trong lòng, tôi cần xem tập tiếp theo để chúng tôi sẽ thảo luận vào buổi gặp tới. Chính khoảnh khắc này, tôi đã nhận ra một điều, dường như cậu ấy đã rất muốn chắc chắn rằng đối phương có thực sự muốn nghe, muốn hiểu, có tò mò, có chấp nhận những điều cậu ấy sẽ nói hay không?

Nếu tôi không thử bước chân vào vị trí này, có lẽ tôi chỉ đi trong lý thuyết của mình, trong những giả định sẵn có, trong những điều mà tôi cho rằng tôi biết, và có lẽ tôi sẽ mất đi cơ hội để trải nghiệm một thế giới nội tâm của đối phương, một thế giới nội tâm không thể diễn tả được bằng lời. Chính khoảnh khắc cho phép mình bước vào và di chuyển trong vị trí được mời gọi này, mà chúng tôi có cơ hội để nói về nỗi lo âu này bằng một cách khác.

Quay lại